Het is nu al drie jaar na die historische dag, toen koning Willem-Alexander in het Amsterdamse Oosterpark zijn excuses aanbood voor het slavernijverleden, en vergiffenis vroeg aan de nazaten van de tot slaaf gemaakten. Zes maanden eerder bood de toenmalige Nederlandse premier Mark Rutte (VVD) zijn excuses aan namens de regering. Hij benadrukte uitdrukkelijk dat het een komma was en geen punt. Drie jaar later zien wij dat er nog werk aan de winkel is.
Afgelopen zondag deed ik mee aan een gesprek tussen de huidige Nederlandse premier Rob Jetten (D66) en circa veertig vertegenwoordigers en professionals uit de zwarte gemeenschap. Ik zat daar als nazaat van tot slaaf gemaakten, en als iemand die het voorrecht heeft om aan te schuiven als vertegenwoordiger van de Caribische gemeenschap. De boodschap uit dat gesprek was helder: er is geen heling zonder herstel. Daarom is het tijd voor een samenhangende nationale, en ik durf te zeggen koninkrijksbrede, Route naar Herstel. Een route die recht doet aan de nazaten, maar die ook een uitnodiging is aan heel Nederland. Dat kan alleen als we oude patronen durven te doorbreken.
De VN-stemming
In maart 2026 bestempelden de Verenigde Naties (VN) de trans-atlantische slavenhandel officieel als ‘de ernstigste misdaad tegen de menselijkheid ooit’. In de Algemene Vergadering stemden 123 landen voor, drie tegen, en de rest onthield zich. Nederland onthield zich. Hoe is het mogelijk dat de andere koninkrijkslanden niet betrokken waren bij deze beslissing? In ieder geval schuurt het wel met de mooie woorden van onze koning.
Diezelfde logica die de stemmen van de eilanden, en minderheidsgroepen marginaliseert is de logica die ook als fundament is geweest voor slavernij. Het voortzetten van het status-quo denken op het gebied van internationaal beleid is een voortzetting van diezelfde oude patronen die moeten worden doorbroken. Het patroon dat eigenbelang, zelfverrijking, en terughoudendheid omhoog houdt binnen onze maatschappij. De stemming in de VN was zo pijnlijk voor nazaten van tot slaaf gemaakten, omdat die liet zien dat de Nederlandse staat nog niet bereid is om tegen de stroom in te gaan ten gunste van rechtvaardigheid en ten gunste van herstel.
Route naar Herstel als constructieve confrontatie
De Route naar Herstel is een unieke kans voor maatschappelijke transformatie die ons allemaal raakt en hoognodig is. Herstel is geen vaag begrip, maar een concreet traject dat in Amsterdam al werkelijkheid is. In april 2024 publiceerde het Zwart Manifest het adviesrapport Route naar Herstel: met aanbevelingen voor structureel herstel van het slavernijverleden. De aanbevelingen hierin komen voort uit het raamwerk van de Verenigde Naties voor holistisch herstel en zijn geclusterd onder vijf richtlijnen: het stoppen en voorkomen van herhaling, het rechtzetten van historische fouten; genoegdoening voor het leed uit het verleden, rehabilitatie gericht op het welzijn en de functionaliteit van individuen en gemeenschappen die schade hebben geleden, en compensatie voor geleden schade.
Herstel draait om zoveel meer dan geld, het gaat om waardigheid, principes, systemen, en ook nog beleid.
Het Amsterdamse college reageerde positief op het rapport en stelde tien prioriteiten voor de komende jaren, en op 16 maart 2026 ondertekenden twaalf politieke partijen een Stembusakkoord. Door dit akkoord wordt de herstelagenda opgenomen in het coalitieakkoord, krijgt een wethouder herstel in de portefeuille, worden structurele middelen in de begroting gereserveerd, en de gemeenteraad krijgt jaarlijks een openbare voortgangsrapportage. Op nationaal niveau zou dit betekenen: een ministeriële verantwoordelijke voor herstel, een jaarlijks herstelfonds in de Rijksbegroting, een wettelijke verankeringsplicht voor koninkrijksbreed herstelbeleid, en een onafhankelijke commissie die toeziet op uitvoering en rapportage aan de Tweede Kamer, precies de institutionele infrastructuur die nu ontbreekt, maar waar de Amsterdamse route het bewijs levert dat het kan.
Naast de systemische, beleidsmatige en financiële aspecten is het herstel ook een spirituele noodzaak. Wij leven in een snel veranderende wereld waarin de risico’s groter worden. Klimaatverandering, woningtekort, oorlog, onrecht, technologische en geopolitieke veranderingen vereisen een aangepaste en weerbare houding. Weerbaarheid en flexibiliteit kunnen we alleen creëren wanneer alle Nederlanders het vermogen hebben om zichzelf te kunnen confronteren met hun realiteit, hun patronen, hun geschiedenis, hun krachten, en hun falen. Zonder een eerlijke visie, die bewust is van de eigen valkuilen en eigen waardigheid, worden we overrompeld. Kwetsbaarheid moet plaatsmaken voor weerbaarheid.
Weerbaarheid bestaat niet waar onverwerkte trauma’s, verbolgenheid, en maatschappelijke zelfverdoving bestaan. Route naar Herstel roept ons op tot zelfvernieuwing. Het is niet alleen een beleidsvoorstel of een herdenkingstraject. Het is een kans om de tegenstrijdigheden binnen ons democratische systeem op een constructieve manier te confronteren. Dat is het pad naar heling.
Het democratisch tekort: institutionele doorwerking van het slavernijverleden
Eén van de tegenstrijdigheden binnen ons systeem is het democratisch tekort in het koninkrijk. De structurele democratische ongelijkheid binnen een koninkrijk waar wij volgens de wet gelijk moeten zijn is een institutionele vertoning van de doorwerking van het slavernijverleden binnen de koninkrijksstructuren. Die ongelijkheid wordt gezien in de afwezigheid van de CAS-eilanden in internationale momenten, zoals de First Conference on Transitioning Away From Fossil Fuels georganiseerd door Nederland in Colombia. Het wordt gezien wanneer de Nederlandse Tweede Kamer wetgeving invoert die de eilanden beslaat zonder dat die er invloed op kunnen uitoefenen, of wanneer de Tweede Kamer autonome beslissingen van de eilanden moet goedkeuren.
Er is wel beweging, we zien dat, bijvoorbeeld in de aankondiging van de premier van een koninkrijksconferentie, en ook in het nieuwe format van het Interparlementair Koninkrijksoverleg, maar het gaat stroperig. En er is geen beter voorbeeld van stroperigheid dan die van de geschillenregeling binnen het koninkrijk die al meer dan 16 jaar wordt onderhandeld en ondermijnd. Het blijkt duidelijk dat heling niet mogelijk is zonder herstel, niet alleen op financieel gebied, maar ook relationeel en institutioneel.
Herstel is meer dan een bedrag: het gaat om wie we zijn als maatschappij
Heling is onmogelijk zonder herstel. Maar we zien herstel te vaak alleen als een bedrag voor nazaten van tot slaaf gemaakte mensen. Herstel betekent ook dat we moeten kijken naar hoe onze instituties zijn gevormd, en hoe deze in het heden nog steeds ongelijkheid in de hand werken. Dit heeft alles te maken met het koninkrijk. Op dit moment wordt de waarde van bepaalde groepen mensen niet gezien en worden hun talenten niet volledig gebruikt door de maatschappij. Maar door bepaalde groeperingen terug te houden, houden we onszelf als samenleving ook achter.
De veerkracht, de overlevingscapaciteit, het aanpassingsvermogen en de flexibiliteit van nazaten van tot slaaf gemaakten is precies de grote transitie waar de wereld voor staat. De Nationale Route naar Herstel is dan ook groter dan alleen een cultureel fenomeen of iets leuks dat we doen voor mensen van kleur. Het heeft fundamenteel te maken met het verdiepen van het karakter van onze maatschappij en het vergroten en verversen van onze identiteit.
Daarnaast hangt dit onlosmakelijk samen met de strijd naar rechtvaardigheid. Wij leven nu in de voetstappen van diegenen die ons zijn voorgegaan in de bevrijding. Wij zijn vrijer door die mensen, maar het blijft daar niet bij: hun geschiedenis wordt ook onze geschiedenis. Daarmee verbreden en vergroten we wat het betekent om Nederlands te zijn. Maar dat kan alleen wanneer wij bereid zijn om onszelf te confronteren, onze instituties en maatschappelijke systemen te verbeteren en de achterstanden weg te werken. Als we zoeken naar concrete voorbeelden van die achterstanden, hoeven we niet ver te kijken.
Denk aan de aantoonbare kansenongelijkheid in het onderwijs en op de arbeidsmarkt, of de drempels in de zorg en huisvesting waar mensen van kleur disproportioneel vaak tegenaan lopen. Pas als we déze weeffouten herstellen, geven we écht betekenis aan de komma die drie jaar geleden is gezet. Het gebeurt niet alleen top-down, maar juist in samenspraak met de gemeenschappen die het meest benadeeld zijn, niet alleen in Nederland zelf, maar ook op koninkrijksniveau.
We zien een ontwikkeling in het gesprek omtrent heling en herstel. Landen in het Caribisch gebied roepen op tot compensatie, herstelmechanismen, en betalingen, maar het gaat niet alleen over geld, maar juist over het bouwen van de infrastructuur, generationele rijkdom en de institutionele capaciteit die nodig is voor het wegwerken van ongelijkheid en onrecht. En dat is een gunst voor iedereen. En als Nederland een land wil worden dat rechtvaardigheid hoog in het vaandel houdt, is dat ook een gunst voor ons. Het pad naar heling is een kwestie van rechtvaardigheid, liefde en herstel. En wij zullen onze bestemming bereiken, als we maar moed tonen.
Gilberto Morishaw is een bestuurkundige, techno-futurist en systeemdenker geboren op Curaçao. Hij zit in de raad van toezicht van de Caribische diasporaorganisatie Stichting OCAN.
