Statia Day vieren ‘als een echte Congo’

Op 16 november vierde Sint Eustatius Statia Day. Rondom deze dag stond het eiland ongeveer een week in het teken van vieringen van Statiaanse cultuur en identiteit. Het hele eiland viert feest met muziek, dans, eten en samenkomsten. Een gebeurtenis waarvoor eilandbewoners, diaspora, mensen uit de regio, en delegaties vanuit andere landen naar Statia komen. Edrieënna Brandao woont op het eiland en reflecteerde op deze bijzondere dag in deze bijdrage van unesco.nl.

Statia Day valt samen met het First Salute, dat plaatsvond in 1776. Met het afschieten van dertien kanonskogels erkende Statia, namens het koloniale bewind, de recent uitgeroepen onafhankelijkheid van de Verenigde Staten. Statia was tijdens de strijd voor Amerikaanse onafhankelijkheid een belangrijke handelspartner, waarbij veel wapens en goederen via het eiland het Amerikaanse vasteland bereikten. Amerikaanse marineschepen brengen nog regelmatig bezoeken aan het eiland op 16 november, waarbij er net als toen dertien schoten worden afgevuurd.

De ceremonie vond dit jaar wederom plaats in Fort Oranje, vanwaar destijds de schoten werden afgevuurd. Vanwege het historische belang – de First Salute vond dit jaar 250 jaar geleden plaats – waren dit jaar veel hoogwaardigheidsbekleders aanwezig, waaronder koning Willem-Alexander en de premiers van Curaçao, Aruba en Sint Maarten. Tijdens de ceremonie werden de vlaggen van Statia, Nederland en de Verenigde Staten gehesen.

Keerzijde

Toch heeft het First Salute ook een keerzijde. Op het moment dat de Verenigde Staten als onafhankelijk land erkend werden, functioneerden beide landen op basis van slavernij. Terwijl de vrijheid van de VS werd erkend, was dit voor tot slaaf gemaakte personen niet het geval. Voor hen zou het nog lang duren voordat zij vrij waren en erkend werden als mensen.

Ondanks dat de centrale gebeurtenis van Statia Day een oorsprong heeft in het koloniaal verleden, hebben de eilandbewoners de viering een positieve draai weten te geven. Zo werd bijvoorbeeld in 2004 de eigen vlag en het wapen van Statia gepresenteerd met als motto Superba et Confidens: Trots en zelfverzekerd.

Reflectie

De week leidend naar 16 november is traditiegetrouw een verbindende gebeurtenis voor alle bewoners van het eiland. Dit jaar was er vooral veel meer internationale aandacht vanwege de historische lading. Edrieënna Brandao schreef de volgende reflectie:

Edrieënna Brandao

“Mijn navelstreng ligt hier niet begraven. Maar dat ik ergens anders geboren ben, betekent nog niet dat ik Statia niet mijn thuis mag noemen. Of je nu op Statia geboren bent of er later je thuis hebt gevonden, als Statiaan hoor je bij een gemeenschap met een merkwaardig verleden en een wonderlijke toekomst. Wie daar bewijs voor zoekt, hoeft alleen maar naar onze nationale feestdag te kijken.

Overal ter wereld worden nationale feestdagen doorgaans gevierd om de komst van vrede of het verkrijgen van onafhankelijkheid te herdenken. Of ze staan in het teken van het invoeren van een vlag of wapenschild. Maar Statia Day, zoals we die tegenwoordig kennen, werd al gevierd lang voordat onze nationale symbolen bestonden. En onafhankelijkheid, zoals we die tegenwoordig begrijpen, heeft Statia nooit gekend. Mijn eiland, altijd al het opstandige kind van de klas, doet de dingen nu eenmaal graag anders!

De geschiedenis zal vertellen hoe de Statianen een bestaande gebeurtenis aangrepen – eentje die er voldoende geschikt voor was – en er een gelegenheid van maakten om zichzelf te vieren. Die neiging om de dingen niet al te serieus te nemen, is onderdeel van een overlevingsstrategie die mijn mensen ‘de Congo in ons’ noemt.

De oorsprong van die uitdrukking vertoont overeenkomsten met de geschiedenis van de Marrons in Suriname, zij het op veel kleinere schaal. Men neemt aan dat een groep voormalige tot slaaf gemaakte Afrikanen zich op Statia vestigde, op een plek die wij ‘het vrije Congodorp’ noemen. Veel Statianen dragen die geschiedenis nog altijd met zich mee, als immaterieel erfgoed. De middelen om die op andere manieren vast te leggen en te bewaren, waren er immers niet.

De opvattingen van Statianen, een gemeenschap die voornamelijk bestaat uit eilandbewoners van Afrikaanse afkomst, over het eerste saluut zijn voorspelbaar. Onze nationale feestdag laat namelijk nog iets zien wat kenmerkend is voor het leven op Statia: we bevinden ons voortdurend ergens tussen wat we zelf kunnen bepalen en wat de (centrale) overheid voor ons beslist. In het Caribische deel van het Koninkrijk zijn daarvan voorbeelden te over. Maar nu zijn de ogen van de wereld gericht op Statia Day. Toen een voormalig lid van het comité voor Statia Day werd gevraagd naar diens mening over het eerste saluut, luidde het antwoord: ‘Statia doet grootse dingen. Dit is er gewoon weer zo eentje.’

Voor dit oud-comitélid waren de mooiste herinneringen aan Statia Day de ontmoetingen, het delen van cultuur en de ruimte om creatief aan de slag te gaan. Hoewel deze persoon niet langer in het comité zit, laat deze Statiaan de trots op het eiland nog altijd zien met presentaties, zang en optredens. ‘Ik doe het tegenwoordig een stuk rustiger aan, maar ik moet toch mijn steentje blijven bijdragen.’

Wij Statianen begrijpen dat je de kloof tussen de macht van de overheid en je eigen zeggenschap het beste kunt overbruggen met een feest. Een mooi excuus om alle Statianen weer naar huis te halen. Zelfs als dat feest oorspronkelijk helemaal niet voor ons bedoeld was.”

Dit artikel is een bewerkte versie van twee artikelen die eerder verschenen op unesco.nl