In de nieuwe podcastreeks Caribische Helden: Frank Martinus Arion spreekt Milouska Meulens in vier afleveringen met verschillende toonaangevende stemmen uit de wereld van kunst, cultuur en onderwijs om de nalatenschap van ‘enfant terrible’ Arion te onderzoeken.
Arion was voor mij altijd voornamelijk de schrijver van Dubbelspel uit de jaren ’70. Ik mocht voor deze podcast de research doen. Dat hij voor de Caribische gemeenschap én voor Nederland veel meer dan dat was, klonk voorheen vooral als superlatief. Toen ik in zijn leven dook, bleek het een veelzijdige man te zijn. Een begenadigd schrijver, waarvan akte, maar ook een gehavend man. Iemand die worstelde met zijn kleur, zijn positie in de samenleving en door het koloniale verleden in een taal dacht die niet voor hem ontworpen leek te zijn. Iemand die ondanks alle hoon om zijn denkbeelden, toch een stem ontwikkelde die we nu pas goed lijken te snappen. Hoe die ideeën de tand des tijds hebben doorstaan bleek minstens zo interessant.
Papiamentu op school
Dat interne gevecht zal ertoe hebben geleid dat hij zijn moedertaal Papiamentu zo wilde verheffen en ‘uit de keuken’ wilde halen. De wens is de vader van de gedachte en Arion richtte de eerste volledig Papiamentstalige school op Curaçao op, Kolegio Erasmo. Een nobel streven dat uiteindelijk naar het hele eiland is doorgesijpeld.
Het onderwijssysteem is in de jaren erna rigoureus veranderd. De ene school helemaal Nederlands, de andere weer een mengeling of volledig Papiaments en daartussen veel wildgroei. Het leidt toch verwarring voor studenten en problemen voor studenten die voor vervolgonderwijs de oversteek naar Nederland maken.
In de podcast hoor je onderwijsdeskundige Juana Kibbelaar en rapper Juny Martina hierover in een verbaal zwaardgevecht. Kibbelaar fel gekant tegen de huidige situatie en Martina juist trots en blij met de eigen taal op de voorgrond. Het werd een gesprek waarin twee wereldbeelden met elkaar leken te botsen. Iets dat in Franks denken en uitingen schering en inslag leek.
Beiden leken te geloven dat het Papiaments een plek in het onderwijs verdient. Maar juist de vraag of de taal groot genoeg was, of anders net zo groot als het Nederlands of Spaans moest worden, mondde uit in een gesprek voorbij ratio. Naar voren kwam hoe de taal van de kolonisator en het Papiamentu al eeuwen met elkaar op gespannen voet hebben gestaan. Arions strijd en geesteskind, het Kolegio Erasmo, blijkt 40 jaar na de oprichting, ook niet bij iedereen uit eigen gelederen in goede aarde gevallen te zijn.
Eigenzinnige man
Ook in de overige gesprekken met anderen rees het beeld van een eigenzinnige, gespleten en getergde man die op sommige vlakken zijn tijd ver vooruit was. Hij sprak liefdevol en feministisch over de vrouw, maar objectiveerde haar ook. Hij adoreerde het Nederlands, maar gaf de Nederlanders meermaals een stevige veeg uit de pan. Hij ijverde voor meer erkenning van ons slavernijverleden, maar wilde daarmee juist een verbinding creëren en geen tweedracht zaaien.
Toch vroeg ik me soms in mijn onderzoek af waarom zijn appèl op gelijkwaardigheid en pleidooi voor meer kennis over de zwarte pagina’s uit ons verleden zoveel mensen op de kast joeg. Ook nu is het commentaar van verbitterde, zure recensenten niet mals. Arion was volgens hen een nare man die de geschiedenis met een beperkte of verkeerde blik bekeek. Ervan uitgaande dat we de meeste beschaafde mensen in dit land inmiddels wel mee hebben als het gaat over ideeën over gelijkheid en antiracisme, klinken deze stemmen behoorlijk bevreemdend. Want, in de beschouwingen over Arion gaan de criticasters juist aan die inhoudelijke punten steeds zo gemakkelijk voorbij. Was hij een lastige man, omdat hij lastige dingen zei?
Legende of lastpak
53 jaar nadat zijn boek Dubbelspel uitkwam, is Arion in veel Caribische en Nederlandse boekenkasten doorgedrongen, maar onbewust ook in de hoofden van veel Nederlanders. De excuses van landswege voor het slavernijverleden zijn niet los te zien van de eenzame roep in de woestijn van denkers zoals Arion in de jaren ’50. Conditio sine qua non. Zonder Frank, minder zwart bewustzijn, zonder zwart bewustzijn, geen excuses.
In de podcast wilden wij zijn strijd laten zien, maar ook zijn ambivalentie. Hem niet van zijn sokkel halen, maar wel laten zien dat onze helden echte mensen waren en zijn. Dat de meetlat, waar zwarte activisten en zij die de barricaden opgaan aan moeten voldoen voordat ze echt worden gehoord, niet voldoet.
Dat er altijd wel behoefte is aan een Frank Martinus Arion, Sylvana Simons of Anil Ramdas lijkt te zijn, maar dat mensen de boodschap niet meer willen horen als die te veel gaat schuren. Dan wordt er gezegd dat de toon de muziek maakt. Terwijl de symfonie ze volledig ontgaat.
Niets menselijks was Arion vreemd en dat pretendeerde hij ook niet. Hij nam ons juist mee in zijn overpeinzingen, gedachtekronkels en zoektocht. Hij had de waarheid niet in pacht, maar wilde hand in hand die waarheid onderzoeken. Pas als zwart en wit dat met elkaar konden doen, dan kon de mensheid een nieuwe fase ingaan. De schrijverssteen in de Nieuwe Kerk is een kroon op zijn literaire en activistische werk en een ondubbelzinnig antwoord op de vraag of hij als legende of lastpak de geschiedenisboeken ingaat. Nu is slechts de vraag hoe lang zijn echo blijft nagalmen.
De podcast Caribische Helden: Frank Martinus Arion is te beluisteren op NPO Luister.
